سنت ابتلا و امتحان و آزمايش، يکي از سنن و قوانين الهي است که براي محک زند ايمان مومنين و تميز راستگويان از مدعيان ايمان، قرار داده شده است. خداي متعالي در قرآن کريم در چندين مورد بر اين سنت تأکيد کرده و اين قانون عمومي و فراگير را، گوش زد نموده است. 

حميري از حضرت رضا عليه‏السلام روايت مي‏کند که آن حضرت فرمود، امام صادق عليه‏السلام مي‏فرمايد: 

و الله لا يکون الذي تمدون اليه اعينکم حتي تميزون و تمحصون ثم يذهب و لا يبقي من کل عشرة منکم و الا الاندر ثم تلا: ام حسبتم ان تدخلوا الجنة و لما يعلم الله الذين جاهدوا منکم و يعلم الصابرين. (آل عمران: 142) .

بخدا سوگند آنچه انتظارش را مي‏کشيد، و براي وقوع آن، چشم دوخته‏ايد (دولت حق) بوجود نخواهد آمد تا اين که آزمايش و گرفتار شويد و از هر ده نفر شما اندکي باقي بماند. خداوند مي‏فرمايد: آيا چنين پنداشته‏ايد که (تنها با ادعاي ايمان) وارد بهشت خواهيد شد در حالي که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران و را مشخص نساخته  است؟

در نقل ديگر، اين حديث چنين آمده است: 

عن الرضا عليه‏السلام قال: لا يکون ما تمدون اعينکم اليه حتي تميزوا و تمحصوا فلا يبقي منکم الا القليل ثم قرأ: الم - احسب الناس ان يترکوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتنون (عنکبوت: 2).

ابن ابي‏نصر مي‏گويد: امام رضا عليه‏السلام مي‏فرمايد: آنچه چشمهايتان را براي وقوع آن کشيده‏ايد به وجود نخواهد آمد تا اين که گرفتار و آزمايش شويد و عده کمي از شما باقي و پايدار بماند. سپس اين آيه را قرائت فرمود: الم: آيا مردم گمان کردند همين که بگويند ايمان آورديم و به حال خود رها شوند و آزمايش نخواهند شد؟ 

امام رضا عليه‏السلام مي‏فرمايد: عباس بن عبدالمطلب پيش اميرالمؤمنين آمد و گفت: اجازه بده تا برايت از مردم بيعت بگيرم. اميرالمؤمنين فرمود: فکر مي‏کني اين کار را بکنند؟ عباس گفت: آري، اميرالمؤمنين فرمود: پس سخن خدا چه مي‏شود: 

«الم - احسب الناس ان يترکوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتنون - و و لقد فتنا الذين من قبلهم فليعلمن الله الذين صدقوا و ليعلمن الکذبين - ام حسب الذين يعلمون السيئات ان يسبقونا ساء ما يحکمون - من کان يرجوا لقاء الله فان اجل الله لآت و هو السميع العليم.  (عنکبوت: 1 - 5) 

«الم - آيا مردم گمان کردند همين که بگويند: «ايمان آورديم». به   حال خود رها مي‏شوند و آزمايش نخواهند شد

   ما کساني را که پيش از آنان بودند آزموديم (و اين‏ها را نيز امتحان مي‏کنيم) بايد علم خدا درباره کساني که راست مي‏گويند و کساني که دروغ مي‏گويند تحقق يابد؟ آيا کساني که اعمال بد انجام مي‏دهند گمان کردند بر قدرت ما چيره خواهند شد؟ چه بد داوري مي‏کنند! - کسي که اميد به ديدار خدا و رستاخيز) دارد (بايد در اطاعت فرمان او بکوشيد) زيرا سرآمدي را که خدا تعيين کرده فرا مي‏رسد و او شنوا و داناست.» 

حضرت سپس فرمود: کسي که لقاي خدا را دوست دارد، اجلش فرا مي‏رسد و (و به آرزويش خواهد رسيد.) و کسي که با نفس سرکش و شهوات و گناهان مبارزه کند، و توشه براي خودش اندوخته است و خداوند بي‏نياز از جهانيان است  .

احمد بن عمر و حسين بن يزيد مي‏گويند: خدمت حضرت رضا عليه‏السلام رسيده عرض کرديم: ما از گشايش روزي و طراوت زندگي برخوردار بوديم اينک و ضعمان اندکي فرق کرده است، دعا کنيد. خداوند نعمت سابقمان را بازگرداند، امام رضا عليه‏السلام در پاسخ آنها فرمود: شما چه مي‏خواهيد؟ مي‏خواهيد پادشاه باشيد؟ دوست داريد مثل طاهر (ذواليمينن فرمانده لشکر مامون) و هرثمه (سردار معروف قشون) بوده باشيد ولي برخلاف مسلکي که داريد (مذهب تشيع) مسلک ديگري داشته باشيد؟ گفتيم نه، به خدا سوگند دوست نداريم و دنيا و هم ثروت و زر و سمي آن از ما باشد و مذهبي غير از اين، داشته باشيم، فرمود: 

 خداوند مي‏فرمايد: 

اي آل‏ داوود سپاس بگذاريد و اندکي از بندگان من شاکرند (سبا: 13) 

به خدا خوش گمان باشيد، هر که به خدا خوش گمان باشد، مطابق گمانش با او رفتار مي‏کند، و هر که روزي اندک را بپذيرد خدا عمل اندکش را قبول فرمايد، و هر که به حلال کم، راضي شود و هزينه‏اش سبک گردد و عائله‏اش رفاه يابند و خداوند درد و درمان دنيا را به او بنماياند، و او را سالم از دنيا به بهشت منتقل سازد [1]

حسن بن شاذان مي‏گويد: نامه‏اي به امام رضا نوشتم و در آن از جفا و ستم مردم واسط نسبت به خودم و اين که گروهي از عثمانيان مرا اذيت مي کنند، شکايت کردم. 

امام رضا عليه‏السلام در جواب نامه به خط خود نوشتند. بدرستي که خداوند بزرگ از دوستان و شيعيان ما در دولت باطل ميثاق نامه صبر گرفته است، و پس بر حکم خداوند صابر باش. آن گاه که قائم قيام کند آنان خواهند گفت: واي بر ما چه کسي ما را از گورمان برانگيخت (يس: 52) [2] .

پی نوشت ها:

1-تحف العقول

2-مسند1

منبع:چكيده اي از مقاله قرآن و توحيد

علي بن موسي الرضا عليه‏السلام در بيان نشانه‏ هاي مؤمن مي‏فرمايند:
لا يکون المؤمن مؤمنا، حتي تکون فيه ثلاث خصال: سنة من ربه، و سنة من نبيه صلي الله عليه و آله، و سنة من وليه عليه‏السلام. فاما السنة من ربه فکتمان السر، و اما السنة من نبيه صلي الله عليه و آله فمداراة الناس، و اما السنة من وليه عليه‏السلام فالصبر في البأساء و الضراء
مؤمن، مؤمن نمي‏باشد مگر اين که در او سه خصلت باشد، سنتي از پروردگارش و سنتي از پيامبرش و سنتي از وليش، پس آنچه که سنت پروردگار است، حفظ اسرار ديگران و آنچه که سنت پيامبر او است مدارا کردن با مردم است و آنچه که سنت ولي او است، صبر کردن بر سختي‏ها و بلاها است.

منبع:برگزفته از مقاله نقش رهبری امام رضا ،نوشته سید محمد حسینی شیرازی

حضرت داراي شاگردان بسياري بودند که چون پروانگان بر گرد شمع وجود آن بزرگوار اجتماع مي‏کردند و از درياي علوم و معارف ايشان سيراب مي‏شدند. در ذيل، به طور اختصار به ذکر چند نفر از آنان مي‏پردازيم.

زکریا بن آدم

او اهل قم، و از اصحاب برجسته‏ي امام رضا عليه‏السلام و نزد ايشان داراي مقام و منزلتي خاص بود. «علي بن مسيب همداني» مي‏گويد: به امام عليه‏السلام عرض کردم که راهم دور است و همه وقت نمي‏توانم به محضر شما شرفياب شوم؛ احکام دينم را از چه کسي بپرسم؟ امام فرمودند: از «زکريا بن آدم قمي» بياموز که در امر دين و دنيا، امين و مورد اعتماد است.
يکي از توفيقات زکريا اين بود که يک سال از مدينه تا مکه و در اعمال حج، همسفر و مصاحب امام رضا عليه‏السلام بود. شيخ کشي به سند معتبر روايت مي‏کند که زکريا بن آدم گفت: يک شب تا طلوع فجر که امام برخاست و نماز فجر خواند، با امام عليه‏السلام مذاکره‏ي علوم و اسرار داشتم. 
 

مرقد شريف زکريا بن آدم در قبرستان شيخان شهر مقدس قم داراي بارگاه است و زيارتگاه زائران مي‏باشد.

حسن بن محبوب

يکي از شاگردان برجسته و نزديک امام رضا عليه‏السلام بود که او را با کنيه‏ي «ابوعلي بجلي کوفي» مي‏خواندند. وي در سال 224 ه. ق در سن 75 سالگي وفات نمود. حضرت رضا عليه‏السلام در شأن او فرمودند:
همانا خداوند به حکمت خود تو را تأييد کرد و زبانت را گويا ساخت. به راستي که نيکو عمل کردي و به حقيقت رسيدي؛ خداوند تو را به رشد و کمال هدايت فرمايد، خير و سعادت را براي تو آسان گرداند، و در راه اطاعت و بندگي توفيق بخشد.
حسن بن محبوب کتاب‏هاي زيادي که حاوي علوم و روايات آل محمد صلي الله عليه و آله است، تأليف کرده است.

محمد بن اسماعيل بن بزيع

او از صلحاي جامعه‏ي شيعه و از اصحاب امام رضا عليه‏السلام است. مقداري از عمر خود را نيز در محضر حضرت جواد عليه‏السلام بوده است. دو کتاب به نام‏هاي «کتاب ثواب الحج» و «کتاب الحج» تأليف نموده است.
حسن بن خالد الصيرفي مي‏گويد: با عده‏اي در محضر امام رضا عليه‏السلام نشسته بوديم؛ ناگهان صحبت محمد بن اسماعيل بن بزيع به ميان آمد.
امام عليه‏السلام فرمودند: دوست داشتم که مثل او نيز در ميان شما وجود داشته باشد.

منبع:کتاب نگرشی نو بر ابعاد زندگانی امام هشتم از سید حسین اسحاقی

 ائمه عليهم‏السلام در مورد امور تربيتي، و فرهنگ عملي، و تهذيب نفوس، کوشش فراوان داشتند، و اهتمام آنان، تنها به بيان و نصيحت و ارشاد، منحصر نمي‏شد، بلکه مراقبت دقيق بر اعمال، و مواظبت مستمر سلوک و رفتار، و ملاحظه و اصلاح نواقص و معايب اخلاقي را، بر هر کس لازم و ضروري مي‏شمردند. و ما در اين مورد، سه نمونه از روش
تربيتي امام عليه‏السلام را، که هر کدام مربوط به جنبه‏اي از زندگاني انسان است، عرضه مي‏داريم:
«ياسر خادم گفته است: روزي غلامان ميوه‏اي مي‏خوردند، آنها ميوه را به تمامي نخورده باقي آن را، به دور انداختند، ابوالحسن الرضا عليه‏السلام به آنان فرمود: سبحان الله، اگر شما از آن بي‏نيازيد، هستند کساني که بدان نيازمندند، به آنان بخورانيد»
در اين بيان امام عليه‏السلام اشاره‏اي است، به عدم توجه به ناسپاسي در زندگي روزانه، چنان که امروز در زندگي ما هم به چشم مي‏خورد، هر کدام ما، هنگامي که از چيزي بي‏نيازي احساس مي‏کنيم، خواه خوردني باشد يا غير از آن، بدون اين که درصدد برآييم، به وسيله آن نياز ديگران را برطرف کنيم، به طرق مختلف، آن را از ميان مي‏بريم، و در اين کار هم احساس گناه نمي‏کنيم.

منبع:کتاب تحلیلی از زندگانی امام رضا

نوشته محمد جواد فضل الله و سید محمد صادق عارف
 

فرمود: زيرا خداوند قرآن را براي زماني خاص نازل نکرده و همين طور براي مردم زمان معيني نفرستاده است. قرآن در هر زماني جديد و تازه و براي هر قومي تا قيامت نوآوري و تازگي و شادابي دارد (1) .

مورخان ابن ‏سکيت را يکي از راويان امام رضا عليه‏السلام ثبت کرده‏ اند. او که نامش يعقوب بن اسحاق معروف به ابن‏ سکيت است از نوادر روزگار در رشته منطق و ادبيات عرب و از اساتيد و برجستگان و صاحب نظران منطق و قواعد صرف و نحو عربي مي‏باشد. و نظريه‏ها و تحقيقات او هنوز هم زنده و در کرسي‏هاي تدريس مطرح است. وي علاوه بر اين مقام علمي والا، در ميدان اخلاص به امامت و ولايت علي بن ابيطالب عليه‏السلام و امامان از نسل او بدانجا رسيد که در دفاع از اين اخلاص و ارادت جام  شهادت سرکشيد. 

اين عالم و استاد ادبيات که با قرآن انس فراگير داشته فصاحت و بلاغت و نظم آن، هميشه او را شگفت زده کرده بود. روزي به امام هادي عليه‏السلام عرض کرد: 

ما بال القرآن لايزداد علي النشر و الدرس الا غضاضه؟ فقال: ان الله لم يجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون کل ناس فهو في کل زمان جديد و عند کل قوم غض الي يوم القيامه(2).

چرا هميشه بر قرآن در هنگام درس و تفسير و انتشار آن، چيزي جز تازگي و نوي، افزوده نمي‏شود؟ 

امام هادي عليه‏السلام در پاسخ به اين سؤال - عينا همان جواب امام رضا عليه‏السلام را به ابن‏ سکيت داده و - فرمود: براي اين که خداوند قرآن را براي زماني معين و مردم دوره خاصي قرار نداده است، بلکه قرآن در هر زماني نو و براي هر ملتي تا روز قيامت تازه و شاداب است.

 پی نوشت ها :

1-عیون اخبار الرضا

2-امالی شیخ طوسی

برگرفته از مقاله عظمت قرآن از دیدگاه امام رضا(ع)